Dosent Vazeh Əskərov

vazeh.asgarov@ufazaz

Azərbaycan almanları

Azərbaycanda ilk alman yaşayış məskənlərinin salınması

Açar sözlər: Azərbaycan almanları, deportasiya, mühacirət, tarix, sosiologiya, diaspora,

miqrasiya

Key words: Azerbaijani Germans, deportation,  immigration, history, sociology, diaspora, migration

Ключевые слова: Азербайджанские немцы, депортация, иммиграция, история, социология, диаспора, миграция

Azərbaycanın coğrafi nöqtei-nəzərdən əlverişli məkanda yerləşməsi, eləcə də İpək yolunun bu ərazidən keçməsi tacirlər və səyahət edənlər üçün həmişə maraqlı olmüşdur. Bundan əlavə Azərbaycanın Rusiya, İran və Türiyyə kimi güclü dövlətlər ilə qonşu olması öz ərazisinin çox vaxt müharibə zonası kimi istifadə edilməsi ilə nəticələnirdi. Rusiyanın əlavə torpaqlar işğal etmək arzu və planları ilk olaraq İvan Qroznının (1530-1584) dövründə yaranmış, Böyük Pyoturun dövründə isə (1672-1725) reallaşmağa başlamışdır. XIX əsrin ilk illərindən başlayaraq Qafqaz işğal edilmiş və 70 il ərzində Azərbaycan xanlıqları hissə-hissə Rusiyaya tabe edilmişdirlər. İlk olaraq çar Rusiyası ənənəvi idarəetmə üsulundan istifadə edərək müxtəlif xalqların yeni işğal edilmiş ərazilərə köçünü həyata keçirirdi. Ərazilərdə xristiyanlaşdırma siyasəti aparmaq məqsədi ilə yeni xalqların köçü reallaşmağa başlamış və ilk olaraq ruslar, ermənilər, almanlar, sonra isə ukraynalılar, belaruslar və tatarların, yəhudi və kürdlərin Azərbaycan torpaqlarında məşkunlaşmasının şahidi oluruq. Həmin dövrdə yerli xan və bəylərinin müsadirə edilmiş mülkləri köçürülmüş xalqlara paylanılır, bir çox güzəştlər təmin olunmaqla 6 il müddətində vergi ödəməkdən azad edilirdilər.

 Tarixə ekskursiya etdikdə görürük ki, ilk almanların – Aussiedler  Rusiyaya köçü II Yekatirinanın dövründə, 1762-1763-cü illərdə baş vermişdir. XVI əsrdən başlayaraq Volqa boyu sahillər türklər tərəfindən nəzarətə götürülmüş lakin məskunlaşmamışdır. Bu vəziyyətdən istifadə edən çariça almanların məhz Volqa sahillərinə, indiki Saratov regionuna yerləşdirməyi qərar vermişdir. Daha sonralar almanların köçü Sank-Peterburq, Qafqaz, Ukrayna, Volın və Bessarabiya ərazilərində reallaşmışdır.  

Azərbaycanda XIX və XX əsrlərdə alman əhalisinin sayı və ümumi əhaliyə olan nisbət fərqi

İllər	Əhali	Faiz göstəricisi
1819	1 600	0,28 %
1916	15 990	0,41 %
1939	23 133	0,7 %
1989	748	0,01 %

        Mənbə:  Гусейн-заде Рауф (2007), Немцы  Азербайджана ,IRS Наследие, № 25

Lakin almanxalqının köçetmə səbəbləri nədən ibarət idi? Qafqaza ilk alman mühacirlərinin yerləşdirilməsi XIX əsrin ilk illərindən başlayır. Birinci Rusiya-İran (1804-1813) müharibəsindən sonra işğal edilmiş əraziyə ilk mühacir axınları yerləşdirilməyə başlanılır. Alman xalqının nümayəndələrinin bü dövrdə Qafqaza köç etməsinin əsas səbəblərindən biri bu dövrdə Napaleonun Avropada apardığı müharibələr və bunun nəticəsi olaraq parçalanmış və viran qalmış alman torpaqlarının onlarla krallıq və knyazlıqlara bölünməsi kimi də göstərə bilərik. Müxtəlif dini sektaları birləşdirən, xüsusən də cənub alman torpaqlarında məskunlaşmış, əsasən Wurtemberg krallığından olan bir sıra insan Şərqə xüsusən də Qafqaza tərəf yola düşdülər (Verdiyeva, 2009).

Bü mühacirətı vacib edən şərtlərdən biri də təriqət məsələsi idi. Belə ki, Wurtemberg krallığının sakinləri fanatik ideyalar səsləndirir və hesab edirdilər ki, artiq qərbi Avropada antixrist düşüncələri yayılmaqdadır və insanlar Allahdan uzaqlaşıblar. Bu əhalinin inancına görə qiyamət günü artıq yaxınlaşır və bu səbəbdən onlar əminliklə Allah tərəfindən seçilmiş məkan olan Qüdsə (Yerusəlim) üz tutmalıdırlar. Digər bir əsas faktor isə Almaniyada siyasi-iqtisadi vəziyyətin gündən-günə cətinləşməsi və ölkənin 30 krallığa bölünməsi ilə idi.

Alman xalqının 1939-il üçün SSR-i ərazisində yerləşmə coğrafiyası

Şəhər, rayon	Sayı
Altay	29.000
Omsk vilayəti	59.000
Novossibirsk	8.100
Krasnoyarsk vilayəti	4.000
Kemerovo vilayəti	3.300
Orenburq vilayəti	19.000
Ümumi RSFSR	862.000
Karaganda vilayəti	14.000
Kokchetav vilayəti	15.000
Pavlodar vilayəti	6.500
Akmola vilayəti	7.600
Ümumi Qazaxıstan SSR	92.000
Azərbaycan SSR	23.000
Gürcüstan SSR	20.000
Qırğızıstan SSR	12.000
Krım	95.000
Ukrayna SSR	362.000

                   Mənbə: Kolosov, 1 Section, p. 25. 25.

Qafqaza ilk alman mühacirlərinin rəsmi olaraq yerləşdirilməsi Yermolovun 1817-ci ildəki əmri ilə reallaşır. Çar Rusiyası Azərbaycan ərazilərində ilk alman kolloniyalarını 1818-ci ildə Yelizavetpol (Gəncə) zonasında yaradır. Lakin almanlar ilk zamanlar qeyri xristyanların arasında məskunlaşmaqdan imtina edirlər. Buna baxmayaraq, iki il ərzində Qafqazda 8 kolloniya yaradılır ki, onlardan da 2-i Azərbaycannın indiki Göygöl (Xanlar) və Şəmkir şəhərlərində salınır. Göygöl şəhəri 1819-cu il aprelin 22-də alman kolonistləri tərəfindən Ellenendorf (alm. Helenendorf) adı altında salınmışdır. İndiki Şəmkir şəhəri eyni ildə Tiflisdən Azərbaycanın Yelizavetpol qəzasına (indiki Gəncə) alman ailəsi üçün Annenfeld adı altında salınmişdir. Ümumilikdə, bu dövr ərzində 194 ailə onlardan 127-si Ellenendorfa, 67-si isə Annenfeldə köçürülmüşdür. Getdikcə almanların yerləşmə coğrafiyası daha da genişlənir.

XIX əsr boyu Azərbaycan ərazilərində daha 4 kolloniya (Georgsfeld, Alekseevka, Grinfeld, Eygenfeld ) və bir kənd (Çinarlı) yaradılmışdır. XX əsrin ilk illərində, Traubenfeld (Tovuz, 1912) və Elizavetinka (Ağstafa, 1914) kəndlərinin əsası qoyulmuşdur. Bu kolloniyalar bir əsr ərzində istər öz aralarında istərsə də Azərbaycanın digər bölgələri ilə sıx mədəni və iqtisadi əlaqələr qurmuşdular. Bu qəsəbələrdə məskunlaşan insanların böyük əksəriyyəti ənənəvi alman təsərüfatı ilə məşğul olurdular. Bir əsr dövründə alman xalqının sayı bir neçə mindən 2 milyona qədər artir. 9 fevral 1916-cı ildə koloniyaların adı dəyişdirilərək Ellenendorf Elenino,Allenfeld isə Annino adlandırılır və Sovet siyasətinin yeni köç planı onları orta Asiyaya köçməyə məcbur edir. ADR dövründə alman xalqını Parlamentdə Lorenz Kuhn təmsil edirdi. 9 iyun 1919-cu ildə Azərbaycan ərazilərində ilk kolloniyaların yaradılmasının 100 ili təntənə ilə qeyd edilir. 1938-ci ildə alman icmasının yaşadığı Annino qəsəbəsi Şamxor qəsəbəsi adlandırılıb.

Qazaxıstanın illər üzrə etnik tərkibi (1979-1994)

İllər	1979	1989	1994
Qazax	5.829.000	6.535.000	7.474.000
Rus	5.991.000	6.228.000	6.042.000
Ukraynalı	898.000	896.000	857.000
Belorus	181.000	183.000	178.000
Alman	900.000	957.000	614.000
Özbək	263.000	332.000	372.000
Tatar	313.000	328.000	331.000
Azərbaycanlı	73.000	90.000	101.000
Ümumi	14.684.000	16.464.000	16.870.000

Mənbə: Kaufman, W., Lipkovich, I. (1995) Housing in Kazakhstan: Recent Statistics and

Trends, Almaty: International City/County Management Association.

İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində, 1941-ci ilin oktyabr ayından başlayaraq, alman xalqına olan etibarın azalması ilə 122 illik kolloniya tarixi fəlakətə uğrayır. Belə ki, almanlar ilə əməkdaşlıq etməkdən ehtiyat edərək Volqa boyu məskünlaşmış 1 milyona yaxın alman əsilli əhali Stalinin əmri ilə represiyaya uğrayır və Mərkəzi Asiya xüsusən də Kazaxıstana eləcə də Urala, və Sibirə sürgün edilirlər. Yalnız 1953-cü ildən, Stalinin ölmündən sonra digər repressiyaya məruz qalmış xalqlar kimi alman xalqının nümayəndələrinə də bəraət qazandırılırır və onların böyük əksəriyyəti öz doğma yerlərinə digərləri isə Almaniyaya üz tutrlar. 1980-ci illərdə qəbul edilmiş qərara əsasən sovet almanlarının öz ölkələrinə gedişi asanlaşır. Lakin onların böyük əksəriyyəti haçansa mühacirət etdikləri ölkələrə deyil bir başa Almaniyaya üz tuturlar. 1986-cı il 28 avqust tarixində M. Qorbaçovun yeni qəbul etdiyi, ölkəyə giriş-çıxışın asanlaşdırılması ilə bağlı əmrinə əsasən almanların kütləvi qayıdışı reallaşır. 1989-cu ilin statistik göstəricilərinə görə keçmiş sovet məkanında 2,9 milyon alman əsilli əhali yaşayırdı. Onların milli mənsubluğu sovet pasportlarında da V sırada alman olaraq qeyd olunurdu. 1993-cü il 1 yanvar tarixli qərara əsasən II Dünya müharibəsi dövründə köç siyasətinə tuş gəlmiş almanların Almaniya Federativ Respublikasına illik 225 000 mühacir qəbul etməyə razı olması haqqında qərar qüvvəyə minir.

Hal-hazırda alman əsilli vətəndaşların böyük əksəriyyəti Bakıda yaşayırlar və onların sayı 700 nəfərə yaxındır. Onların Vozrojdenie adlı mədəni və tarixi mərkəzi fəaliyyət göstərir. Bakıdakı alman kilsəsi bərpa olunub və almamların milli azlıq olaraq tarixi ənənəsi, mədəniyyəti, tarixi və dini təriqətləri qorunmaqdadır. 1997-ci ildə Azərbaycan Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu və Şərqi Avropa Alman İnstitutunun birgə təşkilatçılığı ilə “Qafqaz Almanları” adlı beynəlxalq konfrans kemrilmişdir.

ƏDƏBİYYAT

1. ALICHEVA-HIMY Bakyt (2008), Les Allemands du Kazakhstan retour dans la Urheimat ou « Patrie historique », Regarde sur l’Est.

2.   ASGAROV Vazeh (2014) L'immigration des Azerbaïdjanais: L'immigration générale des Azerbaïdjanais, histoire et perspectives: le cas de la France", 2014 PAF, 424p.

3. EMINOV Zakir (2005), Azərbaycanın əhalisi: İqtisadi, sosial və demografik   problemlər, Bakı.

4.   ГУСЕЙН-ЗАДЕ Рауф (2007), IRS Наследие, № 25.

5.  ISMAYILOV Israfil (1997), Dünya Azərbaycanlıları XX əsrdə, Baki, Oçerk.

6.  VERDIYEVA Khadjar, (1999), La politique de la migration de l'empire russe dans le nord de l'Azerbaïdjan, Bakı, Altay. 

7.  ЗЕЙНАЛОВА Судаба (2008), Немцы на Кавказе, Баку, Мутарджим

Summary

The Germans of Azerbaijan

The first German settlements on the territory of Azerbaijan

This article deals with the problem of german’s placement in the Caucasus and also on the territory of Azerbaijan, about the establishment of the first german colonies and the reasons of their migration from theWurttenberg Kingdom to the  Caucasus. The Soviet planes of the resettlement and reprisals of a Stalin mode are also considered to be the subject of the article. Although this issue remained inaccessible during the Soviet period, but since the end of the 1980’s it has become the object of the attention and the investigation of the researches.

Резюме

Немцы Азербайджана

Первые немецкие поселения на территории Азербайджана

В данной статье говорится o  размещение немцев на Кавказе а также на территории Азербайджана, o создании первых немецких колоний и причины их миграции из Вюртембергского королевства на Кавказ. В статье также рассматриваются советский план переселений и Сталинских репрессиий. Хотя, эта тема оставалась труднодоступной в советскую эпоху, но с  конца 1980-х годов стала объектом внимания и изучения исследователей.

Distant təhsilin əsas prinsipləri, üstün cəhətləri və idarə olunma vasitələri

Distant təhsilin əsas prinsipləri, üstün cəhətləri və idarə olunma vasitələri

Dos. Vazeh  Əskərov

vazeh.asgarov@adu.edu.az

Açar sözlər: təhsil, distant təhsil, məsafədən təhsil, elektron təhsil, əlavə təhsil, davamlı təhsil

Key words: education, distance learning, e-learning, additional education, lifelong learning

Ключевые слова: образование, дистанционное обучение, электронное обучение, дополнительное образование, непрерывное обучение

İstədiyiniz yerdə və zamanda öyrənin!

İnkişaf edən dünyada təlimin informasiya kommunikasiya texnologiyalarından istifadə etməklə həyata keçirilməsi təhsilin mümkün olan ən sadə və vacib sayılan növlərindən biridir. Bu vasitə ilə təhsilalanlar yerləşdikləri coğrafi məkandan aslı olmayaraq tədris materiallarını istədikləri zaman əldə edə bilərlər. Bunun üçün təlim materiallarının yerləşdirildiyi internet səhifəsinə qoşulmaq təklif olunur. Təhsilin bu forması sinxron və ya asinxron olmaqla iki cür təşkil olunur:

Sinxron- Distant təhsilin sinxron formasında hadisələr real olaraq təhsil müəssisəsi ilə təhsil alanlar arasında canlı bağlantı ilə həyata keçirilir. İstifadə olunan vasitələr: email, forum, blog, webnar və s.

Asinxron- Bu halda təhsil alan şəxs təhsil zamanını və məkanını özü seçir. Yaddaşa köçürülmüş dərs vəsaitləri internet səhifəsində yerləşdirildikdən sonra tələbə istədiyi vaxt onunla tanış olur. İstifadə olunan vasitələr: çat və ya ani mesajlaşma, dərsin audio və video yazısı və s.

Eyni zamanda bu proqram təminatı istər dərsi keçən müəllim, istər instruktorlar istərsə də digər tələbələr ilə əlaqələr qura bilərlər ki, bu da həm sinxron həm də asinxron təşkil oluna bilər.

Ənənəvi təhsildən fərqli olaraq distant təhsil zamanı tədrisin düzgün təşkil olunması və idarə edilməsi çox önəmlidir. Dərslər pedaqoji cəhətdən o qədər profesional hazırlanmalıdırlar ki, onların internet vasitəsi ilə birbaşa yayımlamaq və yenidən səhifədə qüsursuz yerləşdirilməsi mümkün olsun. Əlbətdə ki, distant təhsilin düzgün tədrisini təşkil etmək təkcə müəllimlərin deyil eləcə də İKT-nin üzərinə düşür. Lakin bu halda qeyd etməliyik ki, işə cəlb olunacaq İKT nümayəndələrinin təhsil işçisi olması vacib sayılmır. Tələb olunan əsas şərt internet səhifəni hər zaman nəzarətdə saxlamaq və dərslərin düzgün və vaxtında yayımlanmasını təmin etməkdən ibarətdir. Müəllimlər də eyni zamanda dərsi daha interaktiv təşkil etməli və bunun üçün müxtəlif komputer proqramlarından istifadə etmək üçün təlimatlandırılmalıdırlar. Ümumilikdə distant təhsilin düzgün idarə olunması üçün analiz, qavrama, inkişaf, həyata keçirilmə və qiymətləndirmə əsas şərtlərdən sayılır.

Distant və ya məsafədən təhsilin formalaşdırılması və pedoqoji mühitin yaradılması.

Distant təhsilin məkan baxımından bütün maraqlı tərəf üçün açıq olması dərslərin keyfiyyətinin və inkişaf etdirilməsinin hər zaman analiz edilərəköyrənilməsini zəruri edir. Hər tədris ili üçün təqdim olunacaq dərs proqramlarının müasir tələblərə cavab verməsi vacib sayılır. Belə ki, distant təhsilin idarə olunmasında tətbiq olunan qaydalar eləcə də bütün normativ proqramların həyata keçirilməsi müntəzəm olaraq nəzarət edilir. Bu sahə üzrə çalışan mütəxəsislər əsas istiqamətləri beş yerə ayırırlar: təhsilin analızı, qavranılması, inkişafı, tətbiqi və qiymətləndirilməsi.

Analiz	Qavrama	İnkişaf	Tətbiqetmə	Qiymətləndirmə
Tələb olunanın analizi Maraq göstərənlərin analizi Mövzu və tapşırıqların analizi	DT-in məqsədi Sıralama Təlimin strategiyası Təlimin şərtləri	Təlimin işkişafı Informasiya bazasının inkişafı Tutorial inkişaf	Quraşdırma və paylanması Tələbə fəaliyyətinin idarə olunması	Reaksiya Təlim Davranış Nəticə

Təhsilin daha asan formada çatdırılması üçün təqdim olunan məlumatların düzgün ötürülməsi və daha da inkişaf etdirilməsi vacibdir. Bu halda gələcək dərslərin hazırlanması daha sığortalı və etibarlı sayıla bilər.  

İnteraktiv təlim strategiyasının, multimedia elementlərinin tətbiqi.

          Distant təhsilin təlim strategiyasının mültimediya və pedoqoji elementlər ilə həyata keçirmək üçün bir sıra vasitələrdən istifadə olunur. Bura sadə təlim forması, sənədlərin və təqdimatların elektron (Power Point) formatda yerləşdirilməsi, text, şəkil, audio yazı, animasiya və ya tapşırıqların olması, eləcə də dərslərin expertlər tərəfindən video lentə yazılması, webinarların təşkili üçün xüsusi proqramları əlavə edə bilərik. Əlbətdə ki, əvvəlcədən hazırlıq prosesi kifayət qədər təkmilləşdirilmiş olmalıdır ki, istər pedoqoji heyət istərsə də təhsil alan istifadə edəcəyi məlumat maraqlı, asan və həvəsləndirici olsun. Misal üçün, Power Point ilə illustrasiyalı hazırlanmış dərs vəsaiti 20 səhifəlik textdən ibarət olan dərs vəsaitindən daha maraqlı olacaq.

Ekspertlər hesab edirlər ki, bir dərsin izahatı 30 qədiqədən və 15 səhifəlik təqdimatdan çox olmamalı və dərsin qalan hissəsi izahata və sual-cavaba ayrılmalıdır. Qeyd etməliyik ki, interaktiv təlimi formalaşdırarkən proqram təminatını eləcə də internet ressurslarında yerləşdirilmiş məlumatları kifayət qədər sadə və rahat təmin etmək lazmdır ki, hətta informatikadan uzaq olan tələbənin bu proqrama rahat girişi və istifadəsi təmin olunsun.

Qavramanın idarə edilib qiymətləndirilməsi

Dərslərin  keyfiyyətinin analiz edib qiymətləndirilməsi distant təhsilin əsas meyarlarından sayılır. Bu eyni zamanda daha da təkmilləşmək və gələcək proqramların mövzularını ehtiyaca uyğun tənzimləməyə kömək olur. Burada əsas məsələ təhsilin internet vasitəsi ilə düzgün təşkil edilməsi, dərslərin daha asan qavranılması eləcə də dərslərin yayımının asanlaşdırılması nəzərdə tutulur.

Ümumiyyətlə, qiymətləndirməni həyata keçirərkən ilk öncə əvvəlcədən qoyulmuş məqsədə çatmanın hansı səviyyədə olduğunu öyrənməliyik. Dərslərin hansı səviyyədə qavranılmasını qiynətləndirərkən formativ, summativ və konfirmativ yanaşmadan istifadə edilə bilər:

Formativ-təlimin keyfiyyətinin dərs boyu qiymətləndirilməsi,

Summativ-təlim bitdikdən dərhal sonra qiymətləndirilməsi,

Konfirmativ-təlim başa çatdıqdan bir müddət sonra dərsin qavranılmasının təsdiqlənməsi.

      Dərslərin qiymətləndirilərək idarə olunması təlimlərin başlanğıç nöqtədən nəticəyə qədər analiz edilib qiymətləndirilməsini vacib edir. Xüsusən də nəticədə feedback, tələbə tərəfindən edilən təklif və iradlar önəm daşımalıdırlar. Sillabusların hər təlimə uyğun hazırlanması, dərslərin tələbə rahatlığını təmin edilməsi məqsədilə sinxron və asinxron təşkili xüsusi texniki və pedoqoji yanaşmanı vacib edən şərtlərdəndir.

ƏDƏBİYYAT

1. BARBARANT Jean-Claude (réd.), Enseignement à distance : réalités, enjeux et perspectives, Conseil économique et social/Paris, 1997, 205 p.
2. HARASIM Linda, HILTZ Starr Roxanne, TELES Lucio, TUROFF Murray, Learning networks: a field guide to teaching and learning online, MIT press/Cambridge/États-Unis, 1997, 329 p.
3. LEMOINE Marie-Hélène, La formation à distance : dossier documentaire, CIEP, Service de documentation, 1999/02, dossier 154 p.
4. PORTER Lynnette R., Creating the virtual classroom: distance learning with the Internet, John Wiley & Sons/New-York/États-Unis, 1997, 260 p.,

Summary

The main principles, advantages and management means of distant learning

This article deals with the importance and possibilities of distant learning. In the developing world the use of communicative and informative technology is one of the important ways of carrying the education out. By this mean the learners will get the educational materials whenever they want, not depending on their geographical place. This article is introduces to have a look on the process of distance education.

Резюме

Основные принципы, преимущества и средства управления дистанционного обучения

В данной статье речь идет о важности и возможностях дистанционного образования в современном мире использования информационных и коммуникационных технологий. С помощью этой формы обучения обучающиеся могут располагать нужными материалами в любое время независимо от географического месторасположения. Статья представляет собой обзор на дистанционное обучение.

Dillər universitetinin əməkdaşının kitabı xaricdə fransız dilində nəşr olunub.

Dillər universitetinin əməkdaşı Vazeh Əskərovun kitabı xaricdə fransız dilində nəşr olunub

651    |   2016-10-14 14:01

Şriftin ölçüsü:

Bu yaxınlarda Azərbaycan Dillər Universitetinin (ADU) rektorunun müşaviri, doktor Vazeh Əskərovun Presses Academique Francophone (PAF) nəşriyyatında sayca ikinci olan "Gérondif, Participe Présent, Adjectif Verbal” adlı kitabı işıq üzü görüb.

Adalet.az xəbər verir ki, Fransız dilində dərc olunan kitabda müasir fransız dilində az öyrənilmiş və indiyədək tam olaraq həll edilməmiş "ant” sonluğu ilə bitən feli birləşmələr, onların cəm halı və uzlaşması, həmçinin feli sifət və feli bağlamalar arasında sintaksis təhlil, onların cümlələrdə işlənmə yeri və məna fərqliliyi eləcə də oxşar təhlilləri aparılıb.

Feli bağlamaların oxşar cəhətləri ilə yanaşı onların hansı halda birinin digərini əvəz etməsinə dair nümunələrin də yer aldığı kitabın üçüncü əsas hissəsində feli bağlamalar iki fundamental qrammatika kitabında, eləcə də üç orta məktəb qrammatika dərsliyində araşdırılıb və müqayisə edilərək çoxsaylı misallarla təhlil edilib.

Geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulan kitabda bəhs olunan məsələlər müasir fransız dilində "ant” sonluğu ilə bitən feli birləşmələrin öyrənilməsi baxımından xüsusi maraq doğurur.

Qeyd edək ki, 85 səhifədən ibarət kitab ali təhsil müəssisələrində dərs vəsaiti, həmçinin dissertasiya, fəlsəfə və elmlər doktorluğu işlərinin yerinə yetirilməsində mənbə kimi istifadə oluna bilər.

http://www.adalet.az/w110397/Dill%C9%99r_universitetinin_%C9%99m%C9%99kda%C5%9F%C4%B1n%C4%B1n_kitab%C4%B1_xaricd%C9%99_frans%C4%B1z_dilind%C9%99_n%C9%99%C5%9Fr_olunub_/#.WAC73_l97IV

Prometey hərəkatı

Prometey hərəkatı

Xaricdə dərc olunmuş əsərlərdən danışanda Azərbaycanlı mühacirlərin də fəal olduğu “Prometey hərəkatı”ndan danışmamaq olmaz. 1926-1938-ci illər arasında Parisdə fransız dilində dərc olunan jurnal öz dövrünün siyasi həyatında kifayət qədər aktivlik nümayiş etdirmiş və hadisələrin cərəyan etməsində müəyyən rola sahib olmuşdur. Bəs bu prometeyçilər kimlər idi? Əsasən keçən əsrin 20-30-cu illərində sovet rejiminə qarşı mübarizə aparan məzlum xalqlardan ibarət olan və öz vətəndaşlarının milli azadlıqlarını təmin etmək və müstəqil respublikalar qurmaq arzusunda olan keçmiş Çar Rusiyadan olan, lakin qeyri-ruslardan təşkil olunmuş insanlar “Prometey hərəkatı” ətrafında cəmləşirdi. Elə bu səbəbdən idi ki, bu hərəkatda keçmiş ölkə rəhbərləri, nazirlər və diplomatlar iştirak edirdi. Prometeyçilər əsasən türk dövlətlərindən olan nümayəndələrdən təşkil olunsa da, onu bir türk təşkilatı adlandırmaq düzgün olmazdı. Lakin hərəkatın Polşada fəaliyyət göstərməsi və türklərin aktiv rolu bu iki dövlət siyasətinin də sovet rejiminə olan münasibətlərindən qaynaqlanırdı.

Ümumi baxanda Prometeyi üç ideya birləşdirir: millətlərin azadlığı, bütün hallarda sovet rejimi ilə heç bir mümkün əlaqənin qurulmaması və digər qeyri-rusları bu hərəkat ətrafında mübarizəyə cəlb etmək. Azərbaycalıların “Prometey hərəkatı”ndakı rolu da az olmamışdı. Onlardan M.Rəsulzadəni, Mir Yaqub Mehdiyevi, M. B.Məmmədzadə, Arif Kərim, M.Vəkilovu göstərmək olar[1]. “Prometey hərəkatı”nın mətbu orqanı “Prometey” jurnalı olsa da, fəallar ayrı-ayrı xalqların da jurnallarını dərc edir və fəaliyyət göstərməyə yardımçı olurdular. Azərbaycanlıların Berlində dərc etdirdikləri “Qurtuluş” jurnalı da bu səpgidən idi.

On iki illik fəaliyyətdən sonra 1938-ci ildə 137-ci sayını dərc etdirən “Prometey” fəaliyyətini dondurur. Sonrakı illərdə Polşanın (1939) və Parisin (1940) almanlar tərəfindən işğalı reallaşır. II Dünya müharibəsindən və Soyuq müharibənin başlaması, eləcə də bu tarixi çevrilişlərdə yaranmış yeni mühacir ordusu “Prometey hərəkatı”nın tam bir başqa formatda davam etdirilməsi ilə nəticələnir. Soyuq müharibənin digər əsas iştirakçısı olan ABŞ prometeyçilərə maraq göstərir və 1950-ci ildə Münhendə “Institute for the Study of the URSS” (SSR-nin tədqiqatı institutu) yaradılır. İnstitut 22 illik fəaliyyəti dövründə bir çox jurnallar dərc etmişdi[2]. 

Dos. VAZEH ƏSKƏROV 

---

[1] İBRAHİMLİ Xaləddin (1996), Azərbaycan Siyasi Mühacirəti (1918 - 1991), Bakı, Elm.

[2] COPEAUX Étienne (1993), Le mouvement Prométhéen, in CEMOTI (Cahiers d’études sur la Méditerranée orientale et le monde turc-iranien), N° 16, juillet- décembre.