Vazeh Asgarov

mardi 2 février 2016

La littérature azerbaïdjanaise de l’émigration

Açar sözlər: ədəbiyyat, diaspora, sosiologiya, miqrasiya,mühacirət, əhalinin köçü, inteqrasiya, tarix,

Keywords: literature, diaspora, sociology, migration, immigration, population movement, integration, history,

Ключевые слова: литература, диаспора, социология, миграция, иммиграция, движение населения, интеграция, история

Tout d'abord, nous précisons qu’il existe deux types de la publication: sur l’émigration et sur l’immigration. Toutes les deux trouvent leurs origines à la même période sauf que la première était éditée par les émigrants eux-mêmes alors que la deuxième par les auteurs étrangers.

Les changements politiques du début de ХХème siècle en Russie liés à des révolutions et de guerre causèrent l’émigration de la population. Une fois le pouvoir soviétique établi dans l’ancien Empire russe, des milliers des gens quittent le pays. En créant différentes associations, les immigrés pensèrent aussi à unir leurs forces contre le bolchevisme. Cette période de l’immigration des années 1920 et 1930 est distinguée de celle de la précédente et suivante, car la plupart représentant de cette vague étaient les anciens leaders de leur pays. En Azerbaïdjan, l’intelligentsia – les fondateurs de la République Démocratique Azerbaïdjanais en se sauvant de la poursuite politique, la terreur, les supplices choisirent le départ du pays. Certains intellectuels de la répression des années 1930 et les prisonniers de la Deuxième Guerre mondiale ajoutèrent au rang des émigrants précédents. Plusieurs d'entre eux, ainsi que leurs enfants vivent aujourd’hui dans le monde entier.

La vie des émigrants azerbaïdjanais était avec pleine de difficultés. Cela s’explique non seulement avec des soucis matériels, mais aussi des commotions morales de sorte que les émigrants subissaient la pression, le harcèlement, la terreur de l’URSS par la voie diplomatique dans le pays d’accueil. Par exemple : entre 1930 et 1931 après l’échange des visites des ministres des Affaires étrangères de la Turquie et de l’URSS, il est décidé de mettre fin aux activités des organisations locales menant des propagandes contre l’un à l’autre. Déjà en 1927, Türk ocaqları et son organe Türk Yurdu ferma et le siège de la Comité du Caucase de Turquie déplaça en 1926 vers Paris. De même année, Yeni Kafkasya arrêta sa publication. Le plan de commencer la publication de revue Caucase Indépendant échoua. À cette période M. E. Rasoulzade et M. B. Memmedzade sont obligés à quitter la Turquie. En 1931, Odlu Yurt, Bildirich, Azeri-Türk, Yeni Türkestan furent suspendus (Tahirli, 2007). Les relations de Ahmed bey Ağaoğlu et Mustafa Kemal se dégradèrent. Un autre fait de la pression finira avec la mort de Major Dudenguinski, Fetelibeyli par un espion de NKVD Michel (Mikayil Ismaylov) (Yagublu, 2008).

Tout cela n’était pas les meilleures conditions pour la lutte contre le bolchevisme. Pourtant, rien ne pouvait pas empêcher de mener la lutte idéologique aux émigrés jusqu’à la fin en laissant un héritage historique le plus riche. Ce n’est pas par hasard que le chercher A. Tahirli (2002) compare la qualité et la quantité de l'activité pratique et théorique de l'émigration azerbaïdjanaise avec celle de l’immigration russe et ukrainienne. Ici, nous voudrions parler de la littérature azerbaïdjanaise à l’immigration.

La littérature azerbaïdjanaise à l’immigration est née au début du XXe siècle et a passé une évolution difficile. Elle fut composée par les écrivains azerbaïdjanais se trouvant à l’émigration en raison du cataclysme de la période politico-social et surtout avec la soviétisation de l’Azerbaïdjan. Notons que jusqu’à la création de la littérature à l’immigration il exista déjà les écrivains azerbaïdjanais qui participèrent dans la publication comme M. Shahtakhtinski 1873-1875 et 1889-1902 à Paris, R. Akhoundov 1873 à Bruxelles, A. Ağaoğlu 1885-1894 à Paris. Pourtant, toutes ces personnes se trouvèrent à l’étranger pour la poursuite de leurs études.

Aujourd’hui, grâce à certains livres publiés par les auteurs depuis la deuxième indépendance, nous trouvons la richesse du patrimoine littéraire et culturel créé par les migrants Azerbaïdjanais au cours du siècle dernier. Et chaque auteur divise cette période de l’histoire différemment.

Hassan Quliyev (2004) distingue deux périodes différentes de la littérature à l’émigration: la première commençant le début du XXe siècle avec des publications de Ali bey Houseynzade, Memmed Emin Rasoulzade, Ahmed bey Ağaoğlu, Mohammed Hadi etc. et terminant avec la soviétisation et la deuxième après la chute du RDA avec l’apparition des nouveaux émigrants intellectuels comme Banine, Almas Ildrim, D. Hadjibeyli, Y.Vezirov (Tchemenzemenli), A. Toptchibachi, etc.

Aliheydar Atakichiyev présente quatre phases principales de la publication à l’immigration. L’auteur commence à distinguer la période de 1909, dès la révolution de Jeunes-Turcs jusqu’à la chute de RDA. La période de 1920-1941, dès la bolchevisation jusqu’à la Deuxième Guerre mondiale. La période de la guerre froide et la nouvelle époque de la deuxième indépendance (1945-1991) sont présentées dans différentes phases (Ibrahimli,1996).

Les journaux et revues publiés par le parti Musavat en exil

Nom	Année	Pays
Yeni Kafkasya journal	1923-1928	Turquie
Azeri Turk journal	1928-1929	Turquie
Odlu Yurdu journal	1929-1931	Turquie
Bildirish journal	1930-1931	Turquie
Azerbaycan Yurd Bilgisi journal	1932-1934	Turquie
Istiklal journal	1932 - ?	Allemagne
Kurtulush journal	1934-1938	Allemagne
Musavat bulletin	1936-?	Pologne, Turquie
Azerbaijan	1952- aujourd’hui,	Turquie

Tahirli Abid (2007) Azərbaycan mühacirət mətbuatı (1921-1991) (La littérature azerbaïdjanaise à l’émigration), Bakı, Çinar Çap.

Abid Tahirli a consacré quelques livres de la publication à l’immigration. Le chercheur présente beaucoup d’information sur différentes publications à l’étranger comme Yeni Gafgaziya, Azəri Türk, Odlu Yurd, Bildiriş, Azərbaycan Yurd Bilgisi, İstiqlal, Gurtuluş, Gafgaz, Prometey, Azərbaycan aux totales 66 publications dont la plupart éditées en France, en Allemagne et en Turquie. En même temps on trouve une centaine des noms émigrants participant dans la publication comme M. E. Rasoulzade, M. B. Memmedzadé, H. Baykara, A. Ağaoğlu, A. Housseynzade, D. Hadjibeyli, A. Toptchibachi, A. Djafaroglu, A. Dudenguinski, S. Rustembeyli (Tahirli, 2002, 2003).

Nous ne pouvons pas imaginer le développement de la vie associative sans la publication. Les revues et les journaux ne diffusent pas seulement pour l’information, mais aussi pour rassembler les émigrés sous la même idéologie et propager entre eux. La première publication à l’immigration est liée au nom de M. E. Rasoulzade. Ayant assez de l’expérience dans ce domaine et comprenant la nécessité et l’importance de la publication, il commença l’édition de Yeni Gafgazya. Certains chercheurs azerbaïdjanais considèrent le journal Yeni Gafgazya (Nouveau Caucase), publié en 1923 au mois de septembre à Istanbul sous la direction de M. E. Rasoulzade et sous la rédaction de Saïd Efendi, comme le premier journal à l’émigration. D’après eux, le livre de M. B. Memmedzadé Le Mouvement National de l’Azerbaïdjan reste le premier publié sur l’émigration. Concernant Yeni Gafgazya M. B. Memmedzadé lui-même écrivit : la publication nationale commencée par Yeni Gafgazya, qui était non seulement la première revue des Azerbaïdjanais, mais aussi de tous les Turcs, restera comme une carte de visite dans la résistance nationale de l’indépendance (Ibrahimli, 1996: 119). Certains autres comme Abid Tahirli (2002), qui a beaucoup étudié l’histoire de l’émigration pense que le journal Molla Nesreddin (Hoca Nəsrəddin) continuant sa publication en 1921 à Tabriz sous la direction de Mirze Djalil reste le premier journal de l’émigration. À la suite des pressions, l’arrêt de la publication d’une revue accompagnera avec l’ouverture d’un autre en Turquie. Yeni Gafgazya a été publié jusqu’au 1927 et en 1928, la revue Azəri Türk qui prendra sa relève. Entre 1929 et 1931, sous la rédaction en chef de M. E. Rasoulzade édite Odlu Yurd. Dès le 1930, l’hebdomadaire Bildiriş entre dans l’histoire de la publication en tant que la première revue politique. Par contre, en 1931, Azərbaycan Yurd Bilgisi a engagé sa publication loin de la politique et en 1934, elle a arrêté sa publication. En 1931, le départ de plusieurs des émigrants Azerbaïdjanais de la Turquie mettra une nouvelle période de la publication dite européenne. Le 10 décembre 1932, İstiqlal commence sa publication à Berlin (Ibrahimli, 1996 : 120).

Tahirli (2002, 2003, 2007) montre dans ses recherches que la publication à l’étranger sur l’émigration commença déjà par le grand idéologue, publiciste, poète, interprète et immigré lui-même, Ali bey Huseynzade (1864-1940). Étant étudiant à Istanbul, à la fin des années 1980 du XIXème siècle, il commence à publier ses premiers articles dans les journaux. L’auteur cite aussi le nom du grand turcologue Ahmed bey Ağaoğlu qui a fait ses études à Paris et a publié ses articles dans des journaux à la fin des années 1990 du XIXème siècle. À la différence de la publication, le journalisme azerbaïdjanais à l'émigration a débuté de paraître en 1884 à Paris dans la revue al-Urwat al-Wuthqa publiée en arabe grâce au travail commun de Djamal Eddine Afghani et Mohammed Abdahla. Djamal Eddine Afghani (1838-1897), l'homme politique et le théoricien révolutionnaire, turcologue, qui a influencé beaucoup sur la renaissance spirituelle et sur la mentalité culturelle de l'Orient.

Concernant la question de la publication à l’étranger, on peut citer les grands travaux effectués par les délégués du RDA (République Démocratique d'Azerbaïdjan). Ils sont partis à Paris pour participer aux conférences de Versailles en 1919 et ne sont jamais revenus au pays. Entre mai 1919 et avril 1920, ils ont réussi à publier 3 livres, 12 bulletins, une carte géographique de l’Azerbaïdjan, ainsi que beaucoup d’articles dans les plusieurs journaux parisiens. Le grand succès de ces délégués était, le 10 janvier 1920, la reconnaissance de facto de la République Démocratique d'Azerbaïdjan (Həsənli, 2008).

BIBLIOGRAPHIE

1. Axundov Rəşid bəy (2003), Məktublar, sənədlər, tərcümələr, məqalələr (Lettres, documents, traductions, articles), Bakı, Nurlan.

2. Altstadt Audrey L. (1992) The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian, Rule, Hoover Institution. Stanford University, Studies of Nationalities in the USSR Series.

3. ArzumanliI Vagif (2001), Azerbaycan Diasporu (Diaspora d’Azerbadjan), Bakou, Qartal.

4. Balçi Bayram (2008), La place de la « diaspora » azerbaïdjanaise dans la politique de l'Azerbaïdjan postsoviétique : esquisse d'analyse, EurOrient, 28, pp. 185-204.

5. Constant Antoine (2002) L'Azerbaïdjan, Karthala (Méridiens), Paris.

6. İbrahimli Xaleddin (1996), La politique d’immigration d’Azerbaïdjan, (1918 - 1991), Bakou, Elm.

7. Məmmədzadə Mirzə Bala (2007), Köylü hərəkatı, Leninin milli siyasəti (Mouvement paysan, la politique nationale de Lénine), Bakı, édition inconnue.

8. Svyataçovski Tadeuş (2000), Rusiya və Azərbaycan : sərhədyanı bölgə keçid dövründə (Russie et Azerbaïdjan : la région frontalière au cours de la période de transition), Bakı, Xəzər Universitəsi

9. Tahirli Abid (2002), Azərbaycan mühacirəti mətbuatı I hissə (La littérature azerbaïdjanaise à l’émigration Ier partie), Bakı, QAPP-Poloqraf.

10. Tahirli Abid (2003), Azərbaycan mühacirəti mətbuatı II hissə (La littérature azerbaïdjanaise à l’émigration IIème partie), Bakı, Ozan.

11. Tahirli Abid (2005), Azərbaycan mühacirət mətbuatında publisistika (1921-1991) (La publication de la littérature azerbaïdjanaise à l’émigration), Bakı, CBS.

12. Tahirli Abid (2007), Azərbaycan mühacirət mətbuatı (1921-1991) (La littérature azerbaïdjanaise à l’émigration), Bakı, Çinar Çap.

13. Yaqublu Nəsiman (1999), Azərbaycan milli istiqlal mübarizəsi və Məmməd Əmin Rəsulzadə (La lutte pour l’indépendance nationale et Memmed Emin Rasoulzade), Bakı.

14. Yaqublu Nəsiman (2005), Azərbaycan legionerləri (Les légionnaires d’Azerbaïdjan), Bakı, Cıraq.

15. Yaqublu Nəsiman (2008), Əbdurrıhman Fətəlibəyli-Düdənginski, Bakı, Adiloğlu.

16. Гулиев Гасан (2004), Эмигрантская литература азербайджана, Баку, Нурлан.

17. Vazeh ASGAROV (2013), L'immigration des Azerbaïdjanais, PAF, 425 p.

XÜLASƏ

AZƏRBAYCANIN MÜHACİR ƏDƏBİYYATI

Azərbaycan mühacir ədəbiyyatı XX əsrin əvvəllərində yaranmağa başlamışdı. Buna baxmayaraq sovet dövründə bu mövzu uzun müddət əlçatmaz qalmış və yalnız 1980-ci illərin sonları tədqiqatçıları maraqlandırmağa və öyrənilməyə başlamnılmışdır. Bu məqalədə həmin dövrdən bu günə qədər mühacirətdə dərc olunmuş müxtəlif nəşrlər haqqında məlumat verilir.

РЕЗЮМЕ

АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА ЭМИГРАЦИИ

Азербайджанская литература эмиграции начала формироваться вначале ХХ века. Тем не менее, эта тема оставалась труднодоступной в советскую эпоху и лишь с конца 1980-х годов стала объектом внимания и изучения исследователей. В этой статье дается нформация о выходе с этих самых пор поныне различных публикаций в эмиграции.

PhD Vazeh Əskərov

vazeh.asgarov@adu.edu.az

vazeh2000@yahoo.fr

lundi 1 février 2016

Le mini rapport de la thèse de Monsieur Vazeh ASGAROV intitulée

« L’immigration des Azerbaïdjanais en France : Histoire et perspectives »

Le jury réuni le 12 novembre à l’Université de Strasbourg, devant un auditoire consistant, pour examiner la thèse soutenue par Monsieur Vazeh Asgarov a été présidé par le Professeur Didier Francfort (Université de Lorraine). Le directeur de la thèse, Stéphane de Tapia (CNRS) a présenté le positionnement de la thèse dans le champ des sciences humaines et sociales, comme une thèse centrée sur l’histoire des migrations en France. Dans un exposé clair et précis, le candidat a alors exposé sa démarche, ses sources, les choix auxquels il a dû procéder dans son découpage chronologique. Il est, à l’évidence, parvenu à construire une réflexion logique à partir de sources nombreuses et disparates, l’hétérogénéité tient en grand partie aux régimes qui se sont succédé depuis le XIX^e siècle. Le Professeur Paul Dumont a quant à lui évoqué le rapport qui existe entre le contenu de la thèse, riche et foisonnant, et le titre qui pourrait sembler réducteur, tout en reconnaissant les mérites du candidat et sa maîtrise de l’expression écrite française. Après une brève interruption, le président donne la parole au professeur Samad Seyidov, Recteur de l’Université des Langues de Bakou, Membre du Parlement et de la Délégationparlementaire azerbaïdjanaise auprès du Conseil de l’Europe. Celui-ci, s’adressant à la fois au candidat et à l’auditoire, insiste sur l’importance pour son pays du travail présenté par le candidat. La Républiqued’Azerbaïdjan vient de créer un nouveau ministère entièrement consacré aux questions migratoires. C’est dire que cette thèse s’inscrit dans un domaine crucial. Le candidat a réalisé un ouvrage de référence qui lui semble digne d’être édité et en français et en azerbaïdjanais. Le Recteur Seyidov rappelle l’importance de l’émigration azerbaïdjanaise dans les phases cruciales de la construction de la nation. A toutes ces interventions, le candidat répond de façon courtoise et posée en mettant en évidence les ressources d’une authentique réflexion fondée sur une culture générale attestée. Monsieur Asgarov est bien un historien, maîtrisant les méthodes de sa discipline, parlant plusieurs langues, dont un français d’un bon niveau, prêt à entreprendre un dialogue interdisciplinaire, engagé avec son directeur de thèse, géographe. C‘est sur ce point que conclut le président du jury. Le professeur Francfort insiste sur l’intérêt qu’il a trouvé à lire ce qui concerne les témoignages des migrants et de leur famille. La thèse met en évidence des strates de migrations variées, présentant des exemples qui sont autant de personnalités humaines riches de leurs différences, ayant quitté des régions placées dans des Etats différents. La thèse illustre l’intérêt des approches s’appuyant sur un temps long.

Après en avoir délibéré, le jury déclare le candidat Docteur en histoire, en insistant sur les qualités scientifiques et l’aisance dans la discussion de Monsieur Asgarov qui se place déjà parmi les experts d’un aspect important de l’histoire du fait migratoire dans un espace large qui va de la France au Caucase. Son expertise le rend capable d’exercer, dans ce domaine, d’importantes responsabilités.

Azərbaycan mühacir ədəbiyyatı

Açar sözlər: ədəbiyyat, diaspora, sosiologiya, mühacirət, əhalinin köçü, tarix

Keywords: literature, diaspora, sociology, migration, population movement, history,

Ключевые слова: литература, диаспора, социология, миграция, движение населения, история

Mühacir ədəbiyyatından danışan zaman ilk əvvəl iki növ ədəbiyyatın olduğunu qeyd etmək istərdim. Belə ki, onlardan biri mühacirlərin özləri tərəfindən yazılmış digəri isə onlar haqqında yerli və ya xarici yazıçılar tərəfindən yazılmış əsərlər hesab olunur.

XX əsrdə Rusiyada müxtəlif münaqişə və müharibələr nəticəsində baş vermiş siyasi dəyişikliklər əhalinin kütləvi surətdə yerdəyişməsinə və köç etməsinə səbəb olmuşdur. Sovet hakimiyyətinin qurulduğu ilk dövrlərdə bu proses daha da geniş vüsət almağa başlayır. Xarici ölkələrə üz tutan mühacirlər müxtəlif təşkilatlar ətrafında birləşərək kommunizmə qarşı birgə fəaliyyətə başlayırlar. Xüsusən 1920-1930-cu illəri əhatə edən mühacirat sonra baş verəcək dövrlərdən kəskin fərqlənir. Belə ki, əgər bu dovr mühaciratı öz ölkələrinin liderləri, ziyalıları, hərbiçiləri, burjua nümayəndələri və s. idilərsə, II Dünya müharibəsindən sonrakı dövr mühacirləri artıq sovetlər birliyinin ilk nəsli hesab olunan vətəndaşlar və bu dövrdə yazılan ədəbiyyat da sovet ideologiyasının məhsulu sayılan ədəbiyyat hesab olunur.

Qeyd etmək yerinə düşər ki, mühacirlər ictimai fəaliyyət göstərmək üçün təkcə maliyə cətinliyi deyil eyni zamanda sovetlər birliyinin diplomatik yollar ilə əngəllər törətməsi ilə də üzləşirdilər. Misal üçün 1930-1931-ci illər ərzində SSSR- i və Türkiyə xarici işlər nazirlərinin bir neçə qarşılıqlı görşlərindən sonra bəzi mətbu orqanları (Odlu Yurt, Bildirich, Azeri-Türk, Yeni Türkestan) bağlanmağa məcbur edilmişdir. Hətta bu dövrdə Məmməd Əmin Rəsulzadə, Mirzə Bala Məmmədzadə Turkiyəni tərk etmək məcburiyyətində qalmış, Əhməd bəy Ağaoğlunun isə Mustafa Kamal Atatürk ilə münasibətləri soyumuşdur. Bütün bu münasibətlər bolşevizmə qarşı aparılan mübarizə üçün xoşagəlməz hesab olunsa da mühacirlər öz ideologiyalarından dönmür, öz fədakar işlərini davam etdirir və hətta bu sahədə ukrayna eləcə də rus mühacirlərindən geri qalmırdılar.

Azərbaycan mühacir ədəbiyyatı XX əsrin əvvələrində yaranmağa başlamışdır və çox çətin bir yol keçmişdir. Onun formalaşması bəlli siyasi hadisələrə görə mühacir hayatı yaşamış Azərbaycan ədəbiyyatçıları tərəfindən gerçəkləşmişdir. Qeyd etməliyik ki, bundan qabaq da mühaciratda yazılmış əsərlər mövcud idi. Onların arasında Məhəmməd ağa Şahtahtinskinin 1873-1875 və 1889-1902-ci illərdə Parisdə, Rəşid bəy Axundovun 1873-cü ildə Bruseldə, Əhməd bəy Ağaoğlunun 1885-1894-cü illərdə Parisdə nəşr etdikləri nəşrləri göstərmək olar.

Les journaux et revues publiés par le parti Musavat en exil

Nom	Année	Pays
Yeni Kafkasya journal	1923-1928	Turquie
Azeri Turk journal	1928-1929	Turquie
Odlu Yurdu journal	1929-1931	Turquie
Bildirish journal	1930-1931	Turquie
Azerbaycan Yurd Bilgisi journal	1932-1934	Turquie
Istiklal journal	1932 - ?	Allemagne
Kurtulush journal	1934-1938	Allemagne
Musavat bulletin	1936-?	Pologne, Turquie
Azerbaijan	1952- aujourd’hui,	Turquie

Tahirli Abid (2007) Azərbaycan mühacirət mətbuatı (1921-1991) (La littérature azerbaïdjanaise à l’émigration), Bakı, Çinar Çap.

Azərbaycan ikinci müstəqilliyini əldə etdikdən sonra bir çox müasir tədqiqatçıların keçən əsr boyu dərc etdikləri zəngin ədəbi və mədəni irs ilə tanış oluruq. Tədqiqatçıların yanaşması da müxtəlifdir.

Həsən Quliyev (2004) Azərbaycan mühacir ədəbiyyatını iki dövrə bölür. Birinci dövr XX əsrin əvvəli Əli bəy Hüseynzadə, Məmməd Əmin Rəsulzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu, Məhəmməd Hadi və başqalarının sovetlər birliyi yaranana qədər xarici ölkələrdə nəşr etdikləri nəşrlərdir. İkinci dövr ADR-in süqutundan sonra Almas İldırım, Yusif bəy Çəmənzəmənli, Banin, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Ceyhun Hacıbəylinin kimi bir çox ziyalı mühacirlərin dərc etdikləri nəşrlərdir.

Əliheydər Atakişiyev mühacir ədəbiyyatının yaranmasıdan bəhs edərkən onu Gənc Türklər hərəkatından 1991-ci ilədək olan dörd dövrə bölür. Müəllif ADR-in süqutuna qədər olan, 1920-1941-ci illəri əhatə edən dövrü, Soyuq müharibə və 1991-ci ildə qazandığımız müstəqillik dövrlərini xarakterizə edir.

Abid Tahirli bu sahədə geniş tədqiqat aparmış və 4 kitab dərc etdirmişdır. Müəllif xaricdə xüsusən Fransada, Almaniyada, Türkiyədə dərc olunmuş ümumulikdə 66 nəşr haqqında məlumat verir. Onlardan Yeni Gafgaziya, Azəri Türk, Odlu Yurd, Bildiriş, Azərbaycan Yurd Bilgisi, İstiqlal, Gurtuluş, Gafgaz, Prometey, Azərbaycan adlarını çəkmək olar ki, onların da müəllifləri taninmış mühacir zayalılarımızdır. Müəllifin fikrincə ilk mühacir ədəbiyyatının nəşri məhz böyük ideoloq alim Əli bəy Hüseynzadənin 1880-cı illərdə Türkiyədə tələbə olan zaman qələmə aldığı qsərlərdir. Eyni zamanda bu siyahıya Əhməd bəy Ağaoğlunu da əlavə edən müəllif onu Parisdə tələbə olan zaman dərc etdiyi nəşrləri diqqətə çatdırır. Eyni zamanda Azərbaycan mühacir jurnalistikasının da nəşri ilk dəfə 1884-cü ildə Parisdə al-Urwat al-Wuthqa jurnalında ərəbcə Cəmaləddin Əfqani və Məhəmməd Abdühün əməyi nəticəsində dərc olunmağa başlayır.

Bəzi tədqiqatçılar ilk mühacir ədəbiyyatının M. Rəsulzadənin başçılığı ilə 1923-cü ildə dərc olunmuş “Yeni Qafqaziya” jurnalı olduğunu deyirlər. Lakin Abid Tahirli məhz 1921-ci ildə Təbrizdə Mirzə Cəlilin başçılığı ilə nəşr olunan “Molla Nəsrəddin” jurnalının ilk xaricdə dərc olunmuş ədəbiyyat hesab edir. Ümumiyyətlə, bu siyahıya “Azəri-Türk” (1928), “Odlu Yurd” (1929-1930), “Bildiriş” (1930), “Azərbaycan Yurd Bilgisi” (1931-1934), “İstiqlal” (1932) jurnallarını da əlavə edə bilərik. 1931-ci ildə bir çox azərbaycanlı mühacirlər Türkiyəni tərk etmək məcburiyyətində qalmışlar. Bu dövrdən etibarən mühacir ədəbiyyatının yeni avropa dövrü yaranmağa və 10 dekabr 1932-ci ildən Berlində İstiqlal nəşr olunmağa başlayır.

Mühacir ədəbiyyatından danışan zaman Azərbaycan Demokratik Respublikasının Paris sülh konfransına göndərilmiş nümayəndə heyətinin nəşr etdikləri bir neçə mühüm işləri göstərməmək düzgün olmzdır. 1919-cu ilin may ayından 1920-ci ilin aprel ayınadək nümayəndə heyəti 3 kitab 12 bülleten, 1 coğrafi xəritə eləcə də müxtəlif jurnal və qəzetlərdə onlarla məqalə dərc etdirməyə müəssər olmuşlar.

Xaricdə dərc olunmuş əsərlərdən danışanda Azərbaycanlı mühacirlərin də fəal olduğu “Prometey hərəkatı”ndan danışmamaq olmaz. Bu hərəkatın 1926-1938-ci illər arasında Parisdə fransız dilində dərc olunan mətbu orqanı “Prometey” jurnalı öz dövrünün siyasi həyatında kifayət qədər aktivlik nümayiş etdirmiş və hadisələrin cərəyan etməsində müəyyən rola sahib olmuş və 12 il ərzində 137 sayda dərc edilmişdir.

ƏDƏBİYYAT