Şərqdə İnqilab və Miqrasiya: Tarixi-Sosioloji Təhlil

Dosent Vazeh Əskərov

Yeni Azərbaycan Partiyasının İdarə heyətinin üzvü

Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin prorektoru

Azərbaycan-Fransız Universitetinin (UFAZ) icraçı direktoru

Giriş

XIX əsrin sonlarında sosialist ideoloqların “Şərqdə inqilab necə baş verəcək?” sualına cavabı qəti və sadə idi: Şərq Qərbin inqilabi modellərini izləyəcək və bu, onun əsrlik geriliyini aradan qaldırmağa imkan verəcək. Lakin tarixi proseslər göstərdi ki, nəzəri sxem real vəziyyətə uyğun gəlmir və məsələ daha mürəkkəb xarakter daşıyır.

İnqilabi Proseslərin Başlanğıcı

XX əsrin əvvəllərində Avropa dövlətləri müharibəyə hazırlaşarkən, Asiyada yüz milyonlarla insan elementar hüquqlar və demokratik dəyərlər uğrunda mübarizəyə qoşularaq yeni ictimai-siyasi həyat mərhələsinə qədəm qoydu. 1908-ci il İran inqilabı bunun bariz nümunəsidir: hökmran sülalə devrildi və konstitusiyalı monarxiya təsis olundu. Diqqətəlayiq məqam odur ki, Qərb ideyalarını mənimsəmiş tərəqqipərvər ziyalılarla yanaşı, yeni Konstitusiyanı müdafiə edən inqilabi ruhlu müsəlman din xadimləri də mövcud idi (Vazeh Əskərov, 2022). Onlar şahın mütləq hakimiyyətini Quranda təsbit olunmuş idarəetmə prinsiplərinə zidd hesab edirdilər. Kütləvi demokratik hərəkat İslam və milli müstəqillik şüarları altında formalaşdı. Demək olar ki, bütün Asiya ölkələrində milli burjuaziya partiyaları sürətlə meydana çıxdı və ilk dəfə Avropa modelinə uyğun parlamentlər yaradıldı.

İnqilabların Nəticələri və Miqrasiya Dalğası

Bu inqilablar və üsyanlar nəticəsində Şərqin əvvəlki kimi “geridə qalmış” olması iddiası artıq əsassızdır. İslam İnkişaf Bankı və İslam Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı (ISESCO) kimi beynəlxalq qurumlar müasir qlobal tendensiyaları izləyir. Bununla belə, XX əsrin əvvəllərində başlanan inqilabi proseslər Avropa dövlətlərinin dünyanı bölüşdürmək siyasətini dayandıra bilmədi və miqrasiya dalğalarının qarşısını almadı. Bu miqrasiya əsasən siyasi xadimləri və ziyalıları əhatə edir, müxtəlif mərhələlərdə baş verirdi.

Birinci rus inqilabında fəal iştirak etmiş şəxslər 1907-ci il iyunun 3-də çarın təşkil etdiyi çevrilişdən sonra ölkələrini tərk etməyə məcbur oldular. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də həmvətənləri kimi güclənmiş repressiyalardan sonra Azərbaycandan İrana keçdi, Tehranda demokratik hərəkatın fəalları ilə əməkdaşlıq etdi və qısa müddətdə Avropa tipli jurnalistikanı formalaşdıraraq İran Demokrat Partiyasının liderlərindən birinə çevrildi. Rus hökumətinə qarşı mövqeyinə görə onun geri qaytarılması tələb olundu və İran hökuməti ona ölkəni tərk etməyi əmr etdi. Gənc Rəsulzadə İstanbulda Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağaoğlu ilə birləşdi. Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi münasibətilə çar bütün siyasi mühacirləri amnistiya etdi.

Nəticə

Şərqdə inqilabi proseslər yalnız siyasi sistemin transformasiyası ilə məhdudlaşmadı, həm də sosial strukturların yenidən formalaşmasına, milli ideologiyaların güclənməsinə və intellektual miqrasiyanın artmasına səbəb oldu. Bu hadisələr XX əsrin əvvəllərində Şərqin modernləşmə yolunda atdığı mühüm addımlar kimi qiymətləndirilir.

---

Ədəbiyyat Siyahısı

1. Ağayev, A. (1910). İran İnqilabı və Demokratik Hərəkat. İstanbul: Türk Ocağı Nəşriyyatı.
2. Asgarov Vazeh (2014) L’immigration des Azerbaïdjanais, L'immigration générale des Azerbaïdjanais, histoire et perspectives : le cas de la France, Allemagne, PAF, p.425
3.  Asgarov Vazeh (2022) L'immigration des Azerbaïdjanais en France, Edition Kapaz, Strasbourg, France, ISBN: 978-2-492157-03-5, p.341.
4. Rasoulzade, M. Ə. (1912). İran Demokrat Partiyası və Jurnalistikanın İnkişafı. İstanbul: Hüseynzadə Nəşriyyatı.
5. Hobsbawm, E. (1996). The Age of Empire: 1875–1914. London: Vintage.
6. Zürcher, E. J. (2004). Turkey: A Modern History. London: I.B. Tauris.
7. Swietochowski, T. (1995). Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. New York: Columbia University Press.
8. İSESCO. (2020). İslam Dünyasında Təhsil və Mədəniyyət Strategiyaları. Rabat: İSESCO Nəşriyyatı.