Şərqdə İnqilab və Miqrasiya: Tarixi-Sosioloji Təhlil

Dosent Vazeh Əskərov

Yeni Azərbaycan Partiyasının İdarə heyətinin üzvü

Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin prorektoru

Azərbaycan-Fransız Universitetinin (UFAZ) icraçı direktoru

Giriş

XIX əsrin sonlarında sosialist ideoloqların “Şərqdə inqilab necə baş verəcək?” sualına cavabı qəti və sadə idi: Şərq Qərbin inqilabi modellərini izləyəcək və bu, onun əsrlik geriliyini aradan qaldırmağa imkan verəcək. Lakin tarixi proseslər göstərdi ki, nəzəri sxem real vəziyyətə uyğun gəlmir və məsələ daha mürəkkəb xarakter daşıyır.

İnqilabi Proseslərin Başlanğıcı

XX əsrin əvvəllərində Avropa dövlətləri müharibəyə hazırlaşarkən, Asiyada yüz milyonlarla insan elementar hüquqlar və demokratik dəyərlər uğrunda mübarizəyə qoşularaq yeni ictimai-siyasi həyat mərhələsinə qədəm qoydu. 1908-ci il İran inqilabı bunun bariz nümunəsidir: hökmran sülalə devrildi və konstitusiyalı monarxiya təsis olundu. Diqqətəlayiq məqam odur ki, Qərb ideyalarını mənimsəmiş tərəqqipərvər ziyalılarla yanaşı, yeni Konstitusiyanı müdafiə edən inqilabi ruhlu müsəlman din xadimləri də mövcud idi (Vazeh Əskərov, 2022). Onlar şahın mütləq hakimiyyətini Quranda təsbit olunmuş idarəetmə prinsiplərinə zidd hesab edirdilər. Kütləvi demokratik hərəkat İslam və milli müstəqillik şüarları altında formalaşdı. Demək olar ki, bütün Asiya ölkələrində milli burjuaziya partiyaları sürətlə meydana çıxdı və ilk dəfə Avropa modelinə uyğun parlamentlər yaradıldı.

İnqilabların Nəticələri və Miqrasiya Dalğası

Bu inqilablar və üsyanlar nəticəsində Şərqin əvvəlki kimi “geridə qalmış” olması iddiası artıq əsassızdır. İslam İnkişaf Bankı və İslam Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı (ISESCO) kimi beynəlxalq qurumlar müasir qlobal tendensiyaları izləyir. Bununla belə, XX əsrin əvvəllərində başlanan inqilabi proseslər Avropa dövlətlərinin dünyanı bölüşdürmək siyasətini dayandıra bilmədi və miqrasiya dalğalarının qarşısını almadı. Bu miqrasiya əsasən siyasi xadimləri və ziyalıları əhatə edir, müxtəlif mərhələlərdə baş verirdi.

Birinci rus inqilabında fəal iştirak etmiş şəxslər 1907-ci il iyunun 3-də çarın təşkil etdiyi çevrilişdən sonra ölkələrini tərk etməyə məcbur oldular. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də həmvətənləri kimi güclənmiş repressiyalardan sonra Azərbaycandan İrana keçdi, Tehranda demokratik hərəkatın fəalları ilə əməkdaşlıq etdi və qısa müddətdə Avropa tipli jurnalistikanı formalaşdıraraq İran Demokrat Partiyasının liderlərindən birinə çevrildi. Rus hökumətinə qarşı mövqeyinə görə onun geri qaytarılması tələb olundu və İran hökuməti ona ölkəni tərk etməyi əmr etdi. Gənc Rəsulzadə İstanbulda Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağaoğlu ilə birləşdi. Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi münasibətilə çar bütün siyasi mühacirləri amnistiya etdi.

Nəticə

Şərqdə inqilabi proseslər yalnız siyasi sistemin transformasiyası ilə məhdudlaşmadı, həm də sosial strukturların yenidən formalaşmasına, milli ideologiyaların güclənməsinə və intellektual miqrasiyanın artmasına səbəb oldu. Bu hadisələr XX əsrin əvvəllərində Şərqin modernləşmə yolunda atdığı mühüm addımlar kimi qiymətləndirilir.

---

Ədəbiyyat Siyahısı

1. Ağayev, A. (1910). İran İnqilabı və Demokratik Hərəkat. İstanbul: Türk Ocağı Nəşriyyatı.
2. Asgarov Vazeh (2014) L’immigration des Azerbaïdjanais, L'immigration générale des Azerbaïdjanais, histoire et perspectives : le cas de la France, Allemagne, PAF, p.425
3.  Asgarov Vazeh (2022) L'immigration des Azerbaïdjanais en France, Edition Kapaz, Strasbourg, France, ISBN: 978-2-492157-03-5, p.341.
4. Rasoulzade, M. Ə. (1912). İran Demokrat Partiyası və Jurnalistikanın İnkişafı. İstanbul: Hüseynzadə Nəşriyyatı.
5. Hobsbawm, E. (1996). The Age of Empire: 1875–1914. London: Vintage.
6. Zürcher, E. J. (2004). Turkey: A Modern History. London: I.B. Tauris.
7. Swietochowski, T. (1995). Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. New York: Columbia University Press.
8. İSESCO. (2020). İslam Dünyasında Təhsil və Mədəniyyət Strategiyaları. Rabat: İSESCO Nəşriyyatı.

 

        Su təhlükəsizliyində yeni strateji dövr: Dövlət Proqramı və insan kapitalının rolu

Dosent Vazeh Əskərov

Yeni Azərbaycan Partiyasının İdarə heyətinin üzvü

Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin prorektoru

Azərbaycan-Fransız Universitetinin (UFAZ) icraçı direktoru

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə yanvar ayının 12-də Bakı şəhəri və Abşeron yarımadasında su təchizatı, tullantı və yağış suları sistemlərinin təkmilləşdirilməsinə dair Dövlət Proqramına həsr olunmuş müşavirədə “2026–2035-ci illər üçün Dövlət Proqramı” rəsmi şəkildə start götürdü. Toplantı su təhlükəsizliyinin artıq təkcə texniki deyil, milli inkişafın əsas sütunlarından biri kimi nəzərdən keçirildiyini göstərdi. Dövlət başçısı bildirib: “Bu gün biz Bakı şəhərinin və Abşeron yarımadasının su problemlərinin həlli məsələlərini müzakirə edəcəyik… Mən hesab edirəm, vaxt gəlib çatıb ki, genişmiqyaslı və müfəssəl dövlət proqramı qəbul edilsin.” Bu çıxışdan dərhal sonra proqram Prezident sərəncamı ilə təsdiqlənib ki, bu da hökumətin koordinasiyalı, mərhələli və nəticəyönlü fəaliyyətinə institusional zəmin yaradır.

Bu təşəbbüs, cənab Prezidentin 2026-cı ili “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan etməsi ilə ölkədə gedən genişmiqyaslı quruculuq və inkişaf proseslərinin məntiqi davamıdır. Son illərdə həyata keçirilən infrastruktur layihələri, şəhərsalma strategiyaları və ekoloji balansın qorunması istiqamətində görülən işlər su sektorunda da kompleks yanaşmanın vacibliyini ortaya qoyur. Su təchizatı və idarəetmə sahəsində aparılan islahatlar, şəhərsalma ilə paralel şəkildə, müasir urbanizasiya modelinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir.

 

İki mərhələli icra ediləcək Dövlət Proqramı sistemli modernizasiya və fasiləsiz xidməti həyata keçirəcək.

2026-2035-ci illəri əhatə edəcək Dövlət Proqramı iki mərhələdə həyata keçiriləcək. Birinci mərhələ (2026–2030) mövcud infrastrukturun əsaslı yenilənməsi, yağış sularının idarə olunması, tullantı sularının təkrar istifadəsi, “ağıllı su şəbəkələri”nin tətbiqi və su itkilərinin azaldılması kimi prioritetləri ehtiva edir. İkinci mərhələ (2031–2035) isə yeni su anbarları və nasos stansiyalarının tikintisi, təchizatın fasiləsizliyinin təmin edilməsi və müasir xidmət modellərinin tətbiqini hədəfləyir. Proqramın icrasına nəzarət və maliyyələşdirmə mexanizmləri də ayrıca tənzimlənib: Nazirlər Kabineti koordinasiya və illik hesabatlara cavabdehdir, monitorinqi isə İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi həyata keçirəcək. Maliyyə və İqtisadiyyat nazirlikləri dövlət büdcəsi və investisiya proqramlarında tələb olunan vəsaiti təmin edəcəklər.

Su itkisi və dayanıqlıq əsas prioritet hədəflər kimi qoyulur.

Müşavirədə Prezidentin xüsusi toxunduğu məsələlərdən biri su itkilərinin azaldılması oldu: “Əgər itkilər aşağı səviyyədə olsaydı, hətta mövcud su ehtiyatı bizə bu gün kifayət edərdi. Halbuki biz baxmalıyıq, gələcəyi də hesablamalıyıq”. Bu yanaşma proqramın texniki həllərinin fəlsəfəsini formalaşdırır: sayğaclaşmanın tam təmin edilməsi, şəbəkədə sızmaların aşkarlanması və aradan qaldırılması, yağış sularının təbii üsullarla idarəsi və təkrar istifadəsi kimi tədbirlər dayanıqlığı artırmağı hədəfləyir. Proqram çərçivəsində su və kanalizasiya şəbəkələrinin genişləndirilməsi, yeni anbarların tikintisi və xidmət əhatəsinin kəskin artırılması planlaşdırılır; yerli mediada təqdim edilən rəqəmsal hədəflər də məhz bu istiqamətdədir.

Prezident İlham Əliyev su təhlükəsizliyini enerji, qazlaşma və nəqliyyat kimi sahələrlə eyni səviyyədə strateji prioritet kimi müəyyənləşdirərək, strateji inteqrasiya: enerjidən sonra su şüarı ilə son 20 ildə infrastrukturda əldə edilən irəliləyişlərin indi su sektorunda təkrarlanmalı olduğunu qeyd edib. O, ölkənin enerji generasiya gücünün artmasını, qazlaşmanın 96 faizə çatmasını misal göstərərək belə bir modelin su təsərrüfatında da tətbiqinin vacibliyini önə çəkib. Bu, su təchizatının yalnız boru və nasoslardan ibarət olmadığını, idarəetmə, şəffaflıq, monitorinq və maliyyə dayanıqlığı kimi komponentlərlə birlikdə kompleks şəkildə həll edilməsinin dövlət siyasətinə çevrildiyini nümayiş etdirir.

 

İnsan kapitalı: UFAZ-da “Su ehtiyatlarının idarə edilməsi” ixtisası üzrə magistratura proqramı.

Dövlət Proqramının təsdiqlənməsi və paralel şəkildə mütəxəssis hazırlığına start verilməsi göstərir ki, Azərbaycan su təhlükəsizliyini uzunmüddətli milli prioritet kimi qəbul edib. İcra mexanizmlərinin aydın bölüşdürülməsi, mərhələli planlaşdırma və maliyyə təminatı ilə yanaşı, universitet-sənaye-dövlət üçbucağının qurulması hədəflərə çatma ehtimalını yüksəldir. Bu, həm paytaxt və Abşeronun fasiləsiz, keyfiyyətli su təminatı, həm də ekoloji təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi deməkdir. “Bir gün də yubanma olmamalıdır” məntiqi ilə hərəkət edən bu yanaşma ölkəmizin dayanıqlı inkişafına yeni dinamika gətirir.

Eyni zamanda qeyd etməliyik ki, ölkənin su gündəliyinin uğurlu icrası kadr hazırlığından keçir. Bu kontekstdə, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin nəzdində fəaliyyət göstərən və 2016-cı ildə Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə faəliyyətə başlamış Azərbaycan-Fransız Universitetində 2025/2026-cı tədris ilindən etibarən “Su ehtiyatlarının idarə edilməsi” magistratura proqramının açılması strateji əhəmiyyət daşıyır və universitet-sənaye-dövlət siyasətini ifadə edir. Tələbə hazırlığını həyata keçirən yeni ixtisas iqlim dəyişikliyi fonunda artan tələbatı, suyun qorunması, paylanması və idarəsində innovativ yanaşmaları mənimsəyən mütəxəssislər yetişdirəcək.

Proqram beynəlxalq standartlara uyğun nəzəri və praktiki modulları birləşdirir və geoinformasiya sistemləri, hidroloji modelləşdirmə, su hüququ və iqtisadiyyatı kimi fənlərlə dövlət-özəl sektor üçün çevik kompetensiyalar formalaşdırır. Bu təşəbbüs Prezidentin “təhsil və kadr hazırlığının strateji əhəmiyyəti” vurğusunu praktikaya çevirir, Dövlət Proqramının icrası üçün tələb olunan insan kapitalını formalaşdırır.

Nəticə olaraq qeyd etmək istərdik ki, 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” və Dövlət Proqramının təsdiqi göstərir ki, Azərbaycan su təhlükəsizliyini yalnız texniki məsələ kimi deyil, milli inkişafın əsas prioriteti kimi qəbul edir. İcra mexanizmlərinin aydın bölüşdürülməsi, maliyyə təminatı və paralel şəkildə mütəxəssis hazırlığına start verilməsi ölkənin dayanıqlı inkişafına yeni dinamika gətirir. Bu yanaşma həm paytaxt və Abşeronun fasiləsiz, keyfiyyətli su təminatını, həm də ekoloji təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsini təmin edəcək. “Bir gün də yubanma olmamalıdır” prinsipi ilə həyata keçirilən bu strategiya, Azərbaycanı regionda su idarəçiliyi sahəsində qabaqcıl mövqeyə çıxaracaq.